Çevirmen Neredesin? Çocuk Edebiyatı Yanmetinlerinde Çevirmenin Kılıcı Rolü ve Görünürlüğüne Artsüremli Bir Yaklaşım: 1929-2013

Abstract

Bir TÜBİTAK projesinin parçası olan bu çalışmada, Betimleyici Çeviri Çalışmaları çerçevesinde 19. yüzyılsonu veya 20.yüzyıl başlarında yazılmış 10 İngilizce çocuk klasiğinin 1928 harf devrimi sonrasındanbaşlayarak 1929-2013 yılları arasında basılan 94 yeniden çevirisi, yan metinler açısından, özellikle çevir-men görünürlüğünün ve çevirmenin kılıcı rolünün tarihsel değişimine vurgu yaparak, artsüremli olarakincelenmiştir. Çalışmanın temel savı, yanmetinlerin çevirmen ve yayınevi gibi çeviri çalışmalarının diğeraktörlerine aktarım yükü ve kaynak metnin iletisine ve genel söylemine müdahale etmede özel bir alansunduğudur. Çözümlemelerin birinci aşamasında, süreç, ürün ve kılıcı açısından belirleyici olan yanme-tin çözümlemelerinde, öncelikle 94 çeviri kitaptaki yayınevi ve yazar bilgisi, önsöz/sunu, dipnot/çevir-menin notu, son/ek materyal ve arka kapak tanıtım yazıları gibi yan metinsel öğeler taranarak geneldağılımı incelenmiştir. Ardından, çeviri çalışmalarındaki güç ilişkileri konusunda önemli ipuçları verenön kapakta, çevirmen görünürlüğü, yani kılıcı çevirmenin diğer kılıcılar tarafından (yayınevi, özgünyazar) tanınır ve görünür kılınıp kılınmadığı, 1929-1960, 1961-1980 ve 1981-2013 dönemlerine ayrılanüç tarihsel süreç temelinde artsüremli olarak ele alınmış ve yorumlanmıştır. Çözümlemelerin üçüncüaşamasında, Ç.N. ve dipnotların çevirmen görünürlüğüne, çeviri süreci denetimine ve kültürlerarasıaktarım dinamiklerine ilişkin oluşturduğu ipuçları, yine belirtilen üç tarihsel dönemde artsüremli olarakincelenmiş ve yorumlanmıştır. Belirtilen üç döneme yayılan süreçte elde edilen bulgular, çevirmenin önkapaktaki görünürlüğünün ve Ç.N./dipnot kullanımının geçmişten günümüze doğru giderek arttığını ortaya koymuştur. Artan görünürlük ve kılıcı rolüne ilişkin bu görünüm, Türkiye’nin yaşadığı sosyo-poli-tik, ekonomik ve ideolojik deneyimlerle bağlantılandırılarak ele alınmıştır. Tarihsel süreç içinde Ç.N. vedipnotların giderek artması, kültürlerarası aktarımın değişen doğasını, kültürel özelliklerin giderek belir-gin bir çeşitliliğe doğru kaydığını ve çevirmenin görünür kılındığını ortaya koymaktadır. Ayrıca, tarihselsüreçte giderek artan sayıdaki dipnotlar, kültürlerarası alımlamadaki farklı normların ve erek kültüreyabancı öğelerin belirginleştirilerek sunulduğunun da altını çizerek, değişen çocuk eğitimi, okuma veçeviri normlarına yönelik ipuçları sunmaktadır. Çevirmenin ön kapakta giderek daha çok yer alması, birkılıcı olarak metin denetimindeki rolünün arttığını ve etkin bir kılıcı olarak kabul gördüğünü göstermekte-dir. Özellikle 2000’li yıllarda değişen piyasa koşulları ve buna bağlı olarak evrilen sosyo-kültürel ve politikparadigmalar, bu tür uygulamalarda alana çeşitlilik getirmiştir.