Kitlesel Şiddet, Travma ve Hafıza: Erken Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinde ‘Beka’nın İzini Sürmek

Abstract

21. yüzyıl Türkiyesi’nde hem amaç hem de araç olarak kullanılan, toplumsal, siyasal ve kültürel yaşamın her alanına etki eden ‘devlet bekası’ kavramı (ya da ‘beka söylemi’) Cumhuriyet tarihinde süreklilik gösteren en temel iktidar retoriklerinin başında gelmektedir. Bu çalışma, yakın dönem Türkiye siyasi ve toplumsal hayatını oldukça ilgilendiren devlet bekası kavramının sosyo-psikolojik arka planına ışık tutmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda devlet bekası kavramının fiziksel ve ontolojik yapı taşlarının Osmanlı İmparatorluğu’ndan miras kaldığı öne sürülmektedir. Bununla beraber Osmanlı’nın çöküş döneminde yaşanan kitlesel şiddet, tarihsel korku ve travmaların, genç Türkiye Cumhuriyeti’nde devlet bekası anlayışının çok daha sert bir biçimde yeniden kurgulanmasına neden olduğu iddia edilmektedir. Bu noktadan hareket eden çalışma iki temel saptamaya varmaktadır: Birincisi, Türkiye’de beka, yani ‘devletin hayatta kalma’ yaklaşımı, kendini yeniden üreten kolektif endişe, korku ve umutsuzluklar karşısında kronik bir ‘güvensizlik kompleksine’ dönüşmüştür. Bu bağlamda beka söylemi bir güvenlik arayışından ziyade hem fiziksel hem de psikolojik olarak güvensizliğin dışa vurumunu simgelemektedir. İkinci olarak da devlet bekası kavramı tarihsel süreç içinde devletin ‘hâkim siyasi yol haritası’ olmaya doğru evrilmiştir ve toplumsal anlamda rıza üretme araçlarının en temel söylemi haline gelmiştir. Bu açıdan bakıldığında toplumun kolektif hafızası kahir ekseriyetiyle ‘demokratikleşme’ veya ‘özgürlükler’ olgularından ziyade ‘güvenlik’ ve ‘endişe’ olguları üzerinden devlet eliyle şekillendirilmiştir. Bu makale beka söylemini hem kavramsal hem de tarihsel olarak inceleyecek ve Osmanlı son dönemi, erken Cumhuriyet ve kısmen de günümüz Türkiyesi arasındaki sürekliliği ortaya koyacaktır. Bu bağlantıların ışığında makale, bekayı siyasi rejimlerin ana hatlarını belirleyen ve rejimler arası geçişte köprü niteliği taşıyan ‘organik bir kara kutu’ olarak tasvir edecektir. Öyle ki Türkiye siyasetindeki beka kodları, tarih boyunca çeşitli güç merkezleri tarafından araçsallaştırılarak adeta sömürülmüş ve zaman içinde ülkenin demokratik gelişimini engelleyen yapısal bir soruna dönüşmüştür. Söylem analizi ve tarihsel analiz yöntemlerini harmanlayan makale, beka söyleminin evrimini incelerken 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı’na kadar geriye gidiyor ve bu savaşla birlikte başlayan şiddet sarmalının izini sürüyor.

In 21st-century Turkey, the concept of ‘state survival’ (or ‘survival discourse’) penetrates social, political and cultural life. Utilised as both a goal and a tool, it has been one of the most fundamental political rhetoric that has demonstrated continuity throughout the Republican history. This study aims to shed light on the socio-psychological background of the state survival concept in Turkey, a highly relevant notion in making sense of the recent political and social developments in the country. In this context, it is claimed that the physical and ontological building blocks of the concept were inherited from the Ottoman Empire. It is also claimed that the collective violence, historical fears and traumas experienced during the collapse of the Ottoman Empire provided a fertile ground for the firm application of the state survival notion in the early Republican Turkey. With this point of departure, this study offers two key points: First, the ‘survival of the state’ approach in Turkey has turned into a chronic ‘insecurity complex’ in the wake of collective anxiety, fear and despair that is being constantly reproduced. In this context, the state survival discourse symbolizes the expression of insecurity, both in physical and psychological dimensions, rather than a search for security. Second, state survival (or survival discourse) has in time evolved into the ‘dominant political road map’ of the state and become a crucial discursive tool in manufacturing social consent. From this perspective, the collective memory of society has been shaped by the state elites through the concepts of ‘security’ and ‘anxiety’ instead of ‘democratization’ or ‘freedoms’. This article will scrutinise the discourse of survival in conceptual and historical senses and will reveal the continuity between the late Ottoman period, the early Republic and, to some extent, today’s Turkey. In light of these connections, the article will describe survival as an ‘organic black box’ that defines the main contours of political regimes and acts as a bridge in the transition between regimes. In fact, the survival codes in Turkish politics have been instrumentalized and exploited by various centres of power throughout history and have turned into a structural problem, hindering Turkey’s democratic development over time. In exploring the evolution of the survival discourse, this article combines discourse analysis and historical analysis methods. It does so by going back to the 1806-1812 Ottoman-Russian War and tracing the spiral of violence that started with this war.