Anket Verileri Dayalı Ajan Tabanlı Simülasyon Modellemesi: Evsel İlaç Atığı Yönetimi için Bütünleşik Bir Yaklaşım

Abstract

Küresel ilaç tüketimindeki hızlı artış, evsel ilaç atıklarının çevre ve halk sağlığı açısından yarattığı riskleri büyütmüştür. Bu tez, İzmir'deki hanelerin ilaçları saklama, bertaraf etme ve olası yeniden kullanma davranışlarını şekillendiren bireysel, yapısal ve bilgisel etmenleri incelemektedir. Çalışma iki aşamalı bir karma yöntem tasarımına dayanmaktadır. İlk aşamada, 401 hane ve 43 eczacıdan toplanan anket verileri lojistik regresyon ile analiz edilerek ilaç birikimi, kullanılmayan ilaçları evde tutma eğilimi, uygunsuz bertaraf ve yeniden kullanım niyetlerini etkileyen temel belirleyiciler ortaya konmuştur. Bu ampirik bulgular, ikinci aşamada bilgi müdahaleleri, eczacı rehberliği, toplama altyapısının güçlendirilmesi ve döngüsel ekonomi seçeneklerini içeren politika senaryolarını değerlendiren bir Etmen Tabanlı Modelleme ve Simülasyon (ABMS) çerçevesinin oluşturulmasında kullanılmıştır. Elde edilen sonuçlar, hanelerde oluşan ilaç fazlasının özellikle uzun süreli tedavilerde ortaya çıkan reçeteleme ve temin süreçlerinden kaynaklandığını göstermektedir. Simülasyon deneyleri, yalnızca bilgilendirme yapılmasının sınırlı bir etki yarattığını; etkili davranış değişimi için erişilebilir bir toplama altyapısının gerekli olduğunu ortaya koymaktadır. Eczacılar iade süreçlerini desteklemeye istekli olsa da yasal ve operasyonel sınırlamalar bu katkıyı kısıtlamaktadır. Ayrıca döngüsel ekonomiye yönelik uygulamalar, sıkı güvenlik gereklilikleri ve iade edilen ürünlerin sınırlı raf ömrü nedeniyle daralmaktadır. Sonuç olarak, evsel ilaç atıkların yönetimi konulu bu tez çalışması kapsamında yapılan simülasyon denemeleri, evsel ilaç atıklarının oluşmasını önleyici düzenlemeler yapma yaklaşımının, evsel ilaç atıklarının uygun bir şekilde imhası için düzenlemeler yapmaktan çok daha fazla etkili olacağını ortaya koymuştur. Bu yaklaşım; daha dengeli reçeteleme uygulamaları, yaygın ve etkin işleyen bir toplama ağı ve eczacıların sürece daha aktif katılımıyla önemli bir ölçüde desteklenebilir.

The rapid escalation of global pharmaceutical consumption has intensified the environmental and public health risks associated with household medication waste. This thesis examines the behavioral, structural, and informational factors shaping how households in İzmir, Türkiye, store, dispose of, and potentially reuse medications. Using a two-phase mixed-methods design, the study first analyzes survey data from 401 households and 43 pharmacists using logistic regression to identify the key determinants of medication accumulation, prolonged retention, inappropriate disposal, and reuse intentions. These empirical insights are then used to calibrate an Agent-Based Modeling and Simulation (ABMS) framework that serves as a virtual laboratory for evaluating policy scenarios, including information interventions, pharmacist guidance, infrastructure expansion, and circular economy alternatives. The findings reveal that medication waste is driven primarily by dispensing structures that routinely generate surplus, particularly in long-term treatment contexts. Simulation experiments demonstrate that providing information alone has a limited impact. Instead, establishing accessible collection infrastructure is a necessary prerequisite for effective behavioral change. Based on survey findings, while pharmacists are willing to facilitate these returns, their participation is currently hindered by significant legal and operational barriers. Furthermore, the transition to a circular economy is constrained by strict safety requirements and the finite shelf-life of returned products. Consequently, the simulation experiments conducted within the scope of this thesis on the management of household medical waste have revealed that implementing preventive policies to eliminate the accumulation of household pharmaceutical waste would be far more effective than establishing regulations for its proper disposal. Hence, the focus should shift to preventing waste at its source, supported by improved dispensing practices, accessible collection systems, and greater professional involvement.